Ostatnia aktualizacja: 11 czerwca 2026
Bioróżnorodność w agrosystemach – ujęcie ogólne
Bioróżnorodność w kontekście rolnictwa obejmuje trzy poziomy: różnorodność genetyczną uprawianych odmian, różnorodność gatunków roślin, zwierząt i mikroorganizmów współistniejących na gruntach rolnych, a także różnorodność ekosystemów w krajobrazie rolniczym. We współczesnym rolnictwie intensywnym wszystkie trzy poziomy ulegają spłaszczeniu: pola zajmują coraz więcej przestrzeni, a liczba gatunków obecnych w i wokół upraw spada.
Polskie krajobrazy rolnicze wyróżniają się stosunkowo dużym udziałem drobnych, mozaikowych pól i zadrzewień śródpolnych, co historycznie sprzyjało wysokiej bioróżnorodności. Zmiana struktury agrarnej po 1990 roku, konsolidacja gruntów i intensyfikacja produkcji ograniczyły ten potencjał, choć zachował się on wyraźniej niż w krajach Europy Zachodniej.
Wpływ upraw ekologicznych na owady zapylające
Pszczoły, trzmiele i inne dzikie zapylacze są szczególnie wrażliwe na obecność insektycydów neonikotynoidowych i pyretroidów stosowanych powszechnie w produkcji konwencjonalnej. W certyfikowanych gospodarstwach ekologicznych substancje te nie są dopuszczone, co tworzy warunki sprzyjające odbudowie populacji.
Kluczowym czynnikiem nie jest jednak sam brak insektycydów, lecz dostępność zasobów pokarmowych przez cały sezon. Ekologiczne pola z domieszką poplonów kwitnących – np. facelii, koniczyny i gryki – dostarczają nektaru i pyłku w okresach, gdy konwencjonalne monokultury nie mają nic do zaoferowania zapylaczom.
Instytut Ogrodnictwa – Państwowy Instytut Badawczy w Skierniewicach prowadzi wieloletnie badania nad populacjami zapylaczy w polskich sadach i warzywnikach ekologicznych. Wyniki wskazują na wyraźną korelację między różnorodnością kwitnących gatunków roślin w obrębie gospodarstwa a liczbą odwiedzin zapylaczy na roślinach uprawnych.
Ptaki śródpolne i znaczenie miedz
Przepiórka zwyczajna, kuropatwa, skowronek polny i czajka to gatunki ściśle związane z otwartymi terenami rolniczymi. Ich populacje w Polsce, podobnie jak w całej Europie, wykazują tendencję spadkową od kilkudziesięciu lat. Przyczyną jest zarówno zmiana technik agrotechnicznych (wcześniejsze koszenie, brak przerw w uprawie), jak i ubogi krajobraz rolniczy bez zadrzewień i chwastobójczych miedz.
Gospodarstwa ekologiczne, które z definicji utrzymują miedzę i strefy buforowe wolne od środków chemicznych, oferują tym gatunkom miejsca gniazdowania i żerowania. Szczególne znaczenie ma późniejszy termin koszenia poplonów i łąk, który pozwala ptakom zakończyć lęgi zanim pole zostanie naruszone.
Znaczenie roślinności miedz i remiz śródpolnych
Miedze obsiane lub naturalnie zarosłe dzikimi roślinami – np. krwawnikiem, tasznikiem, polną rzeżuchą czy pospolita rumiankiem – pełnią rolę korytarzy ekologicznych. Łączą izolowane płaty siedlisk i umożliwiają migrację drobnych ssaków, bezkręgowców i roślin zarodnikowych. W warunkach polskiego rolnictwa drobiazgowego fragmentacja tych korytarzy jest szczególnie dotkliwa, dlatego ich ochrona w gospodarstwach ekologicznych ma lokalne znaczenie.
Mikrobiom gleby – niewidoczna bioróżnorodność
Jeden gram zdrowej gleby zawiera miliardy mikroorganizmów: bakterie, grzyby, pierwotniaki, nicienie i wirusy. To od ich aktywności zależy mineralizacja substancji organicznej, dostępność składników pokarmowych dla roślin i ogólna odporność gleby na patogeny. W glebach uprawianych ekologicznie – bez syntetycznych fungicydów i pestycydów – różnorodność mikrobiologiczna jest wyraźnie wyższa, co przekłada się na stabilność biologiczną ekosystemu glebowego.
Szczególne znaczenie mają grzyby mikoryzowe z grupy Glomeromycota, które tworzą sieć strzępkową wchodzącą w symbiotyczne połączenie z korzeniami większości roślin uprawnych. Sieć ta zwiększa powierzchnię absorpcji wody i składników mineralnych, przede wszystkim fosforu. Stosowanie syntetycznych fungicydów i nawozów fosforowych w wysokich dawkach hamuje rozwój tych grzybów – w ekologicznych systemach ich populacja odbudowuje się naturalnie.
Programy agro-środowiskowo-klimatyczne (PAKIETY)
W ramach Wspólnej Polityki Rolnej UE rolnicy mogą przystąpić do programu rolno-środowiskowo-klimatycznego (PROW), który zawiera pakiet „Ochrona lokalnych ras zwierząt gospodarskich i lokalnych odmian roślin uprawnych" oraz pakiet dotyczący zachowania bioróżnorodności na użytkach zielonych. Uczestnictwo jest dobrowolne i powiązane z dopłatami, ale wymaga spełnienia szczegółowych warunków dotyczących zarządzania gruntem.
W Polsce nadzór nad wdrożeniem tych pakietów sprawuje Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Szczegółowe wymagania dla poszczególnych pakietów i wariantów są corocznie aktualizowane w decyzjach Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.